30 Apr, 00:58, 516 x viewed

“Buenos dias. Dos Cuba Libres por favor.”
Ik oefen de bestelling in mijn hoofd, leun tegen de bar van het all-inclusive resort in Guardalavaca en kijk uit over het lege witte strand. Achter me hoor ik het geschreeuw van zo’n twintig dronken Canadezen in de poolbar. Sta ik zomaar op het punt een gratis vrij Cuba te bestellen. Ik vraag me af of de barkeeper, die met zo’n twintig euro per maand een van de beste banen van het land heeft, ooit stilstaat bij de dubbele lading.

Vanmiddag sprak ik Canadezen die elk jaar een reis naar Cuba boeken zoals veel Nederlanders naar de Costa gaan. Hun vakantieverhalen gaan over alcohol, cheeseburgers en de temperatuur van het zwembadwater. Ik vroeg een echtpaar uit Toronto wat ze van Havana vonden. Dit was hun achtste jaar in Guardalavaca en nog nooit hadden ze behoefte gehad het resort te verlaten. Ze hadden het niet zo op de Cubanen, die bedelen terwijl ze nu toch echt alles mogen kopen wat ze willen en in de resorts mogen verblijven.

Terwijl de zon ondergaat in de azuurblauwe zee, praat ik op het strand met Juan, een 21-jarige Cubaan. Ik vraag hem naar de hervormingen van Raul Castro. Hij kijkt voortdurend schichtig om zich heen en checkt of hij zijn identiteitskaart bij zich heeft. Cubanen worden dagelijks van het strand geplukt en meegenomen naar het politiebureau. Beveiliging voor de toeristen. Een identiteitskaart kost zeventig euro. Je niet kunnen identificeren kost veertig. Juan werkt zes dagen per week en verdient twaalf euro per maand.
We gaan aan een tafeltje zitten. Hij trekt zijn stoffen gympen uit, veegt het zand er geconcentreerd af en zet ze voorzichtig op de tafel. Tegenwoordig mag hij gympen kopen, voor zover ze verkrijgbaar zijn. Die van hem kostten veertien euro en hij is er zuinig op. Zijn T-shirt heeft gaten. Voor een nieuw shirt moet hij anderhalve maand werken.
“We can buy things now, but we can’t”,
antwoordt hij, als hij zeker weet dat niemand meeluistert.
Ik stel hem een hoop maar-wat-nu-als-vragen. “Wat nu als ik jou 50.000 CUC zou kunnen geven? Dan kun je toch weg?”
Nee. Het zou op de bank moeten staan en vervolgens zou hij jaarlijks maximaal 300 CUC mogen opnemen.
“Wat nu als je in een hotel werkt en heel veel fooi krijgt? Kun je dan sparen?”
Nee. Een groot deel van het inkomen gaat, naast de normale afdrachten aan de staat, naar goede doelen voor bijvoorbeeld de bestrijding van kanker. Ook de fooi.
“Dus hoe hard je ook werkt, je kunt nooit rijk worden?”
Op die vraag krijg ik geen antwoord. Hij kent het woord ‘rijk’ niet en kan zich bij mijn omschrijvingen niets voorstellen.

We rijden naar Santiago de Cuba, het epicentrum van de Cubaanse salsa en thuishaven van de Buena Vista Social Club. We waren van plan ’s avonds terug te keren, maar dat is ons sterk afgeraden. Onderweg blijkt waarom: de gaten in de weg zijn zo breed en diep dat auto’s elke paar honderd meter plotseling moeten uitwijken naar de andere weghelft en er is geen straatverlichting.












Halverwege stoppen we bij een liftplaats. Auto’s zijn schaars, brandstof is nog schaarser. De Corvettes die je overal ziet zijn ware kunstwerken. Ze glimmen alsof ze nieuw zijn, maar onder de motorkap liggen alleen Russische en Chinese onderdelen. Cubanen met een auto zijn bij elke rit voorbereid op reparatiewerkzaamheden. En op lifters. Bezit je een auto, dan ben je verplicht zoveel lifters mee te nemen als er in je auto passen. Mensen lopen tientallen kilometers naar liftplaatsen, waar een meneer in een geel overhemd bepaalt wie er mee mag rijden met auto’s, vrachtwagens en wagens voor veevervoer. Bussen rijden niet of nauwelijks en een wachttijd van drie uur is een meevallertje. De beste bussen zijn de Nederlandse stadsbussen, Amerikaanse schoolbussen en, sinds kort, Chinese touring cars. Maar die laatste zijn voorbehouden aan de toeristen.











Santiago is adembenemend. Een kleurenpalet waarbij Toscane verbleekt, tegen een achtergrond van salsa. Zodra we uit de auto stappen, worden we belaagd door Cubanen. De eerste wil voor zeventig eurocent de hele dag op de auto passen. Zijn neef wil ons rondleiden. De rondleiding slaan we af.
De volgende vijftig meter worden we aangesproken door evenzoveel Cubanen met hongerige kinderen, stervende schoonmoeders, een lege maag en ziekte. Ze vragen om olie, pennen, zeep en CUC’s, de Convertible Pesos, die alleen toeristen mogen gebruiken en die het vijfvoudige van de Cubaanse Peso waard zijn. Ze trekken, schreeuwen en worden kwaad. Ik schaam me voor mijn eigen rijkdom en voor het feit dat ik me geen houding weet te geven.
We besluiten alsnog in te gaan op het aanbod van de neef van de parkeerwacht. Hij staat te wachten op de hoek van de straat, alsof hij wist dat we terug zouden komen. Hij stelt zich voor als Dorato en spreekt Nederlands. Zijn zus is getrouwd met een Nederlander en hij heeft haar eens mogen bezoeken. Hij vond het geweldig. Ik vraag hem of hij, zou hij verliefd worden op een Nederlandse, in ons land zou mogen wonen.
“Nee”.
We verbazen ons hardop over de Cubaanse politiek, maar hij verbetert ons:
“Nee, het is júllie politiek die me tegenhoudt. Rita Verdonk. Als ik naar Nederland wil, heb ik een uitnodiging en toestemming van de staat nodig en moet ik duizend euro bovenop mijn ticket betalen. Maar het is de Nederlandse wetgeving die bepaalt dat ik twee jaar lang moet integreren, in die periode niet kan werken en na die twee jaar nog steeds niet weet of ik een leven kan opbouwen in Nederland.”

Voor zeventig eurocent mogen we foto’s maken op het mooiste uitkijkpunt van Santiago de Cuba. Voor ons zien we de indrukwekkende skyline. Onder ons drie kinderen in een ghetto. Ze kijken hoopvol naar boven en het enige dat we ze kunnen geven is een balpen. Terwijl de pen op de grond landt, vechten de kinderen. Het oudste jongetje wint. Ze delen niet.


Het is 36 graden en we bezoeken het carnaval in de Franse wijk. Hier wonen vooral de nazaten van West-Afrikaanse slaven. Mannen in deze wijk zijn niet de Spaanse gedrongen macho’s die we in Guardalavaca zagen, maar lange, atletisch gebouwde negers. Vrouwen zien we bijna niet, maar degenen die we zien hebben een bewonderenswaardig fysiek zelfvertrouwen. De decolletés zijn diep, de rokjes kort, de hakken hoog en de kleding zeker vier maten te klein. Cubaanse vrouwen hebben rondingen en die tonen ze trots, ook al betekent het dat niet alleen borsten, maar ook buiken, heupen en dijen uit de kleding puilen. Overal is muziek, overal wordt gedanst. Kinderen, bejaarden, gehandicapten, zwervers, iedereen beweegt zodra er een muzikant begint te spelen. De levensvreugde is opmerkelijk.

Dorato leidt ons een klein huisje binnen. We komen in een woonkamer waar vijf mensen voor een kleine TV zitten en verder geen meubilair te vinden is. We lopen door naar een kamertje naast de badkamer en nemen plaats aan een van de vier tafeltjes. Voor tien euro eten we een bord vol kreeft, een salade en drinken we donkere rum en wijn. Voordat we vertrekken, vraagt Dorato ons in een keer de straat uit te lopen, de auto te pakken en een blokje om te rijden. Hij loopt de andere kant op en treft ons op de hoek van de straat. De buurman is lid van de communistische partij. Als blijkt dat Dorato zich inlaat met toeristen, betekent dat gevangenisstraf.
Om de hoek stapt hij in en navigeert ons naar een oud fort dat de Spanjaarden tegen had moeten houden. Om het fort loopt een gracht, die nooit gebruikt is. Hij bleek zeventig centimeter boven de waterspiegel gegraven te zijn. Dorato haalt zijn schouders op: “Italiaans design. Ziet er mooi uit, heb je niks aan.” Hij rijdt met ons mee tot aan de snelweg en stapt daar uit om de bus terug te nemen. Als dank voor zijn vijf uur durende rondleiding krijgt hij een maandsalaris.

In het resort verblijven twee Venezolaanse nationale honkbalteams. Het militaire team spreekt geen Engels. Het nationale team wel. We drinken mojito’s met Edilio Escobar en Carlos Mory. Carlos leert me de basisbegrippen van zowel salsa als de Venezolaanse visie op Cuba. Venezuela is de grootste leverancier van petroleum ter wereld. Cuba is nummer twee. Venezuela is een van de grootste handelspartners van Cuba. Chavez is net als Fidel, met het verschil dat Venezuela wél geld heeft. En de mooiste vrouwen ter wereld. Carlos speelt morgen een wedstrijd in Havana. Twaalf uur in de bus, als hij blijft rijden. Wij vliegen morgen naar Havana. Anderhalf uur in een luxe touringcar en twee uur in het vliegtuig.


Havana is een Kodak moment met 2.2 miljoen inwoners. Van afstand is alles prachtig, kleurrijk en waadt de stad in weelde. De rijkdom is blijven steken in de jaren ’50. De stad werd geregeerd door Batista, de CIA en de Amerikaanse maffia. De belangrijkste handel was witwassen van Amerikaanse dollars, gokken en prostitutie. De Cubaanse bevolking bleef arm, de Amerikanen werden rijk. Fidel Castro’s eerste poging tot hervormingen was via de verkiezingen. Toen bleek dat hij met een grote meerderheid verkozen zou worden, werd hij al snel verbannen naar Mexico, waar hij Che Guevara ontmoette.

Op 1 januari 1959 vond de Revolutie plaats. Fidel’s eerste hervormingen waren gratis onderwijs, gratis woningen en gratis medische zorg. Toen de revolutionair de door de Amerikanen overgenomen Cubaanse bedrijven terug wilde, zette de VS alle hulp stop, staakte de suikerimport en verbrak de diplomatieke betrekkingen. De Sovjet Unie nam de suikervoorraden over.
In 1961 vielen in Amerika wonende, door de CIA geïnstrueerde Cubaanse ballingen, de Varkensbaai binnen om Cuba te bevrijden van Fidel. De Cubanen wilden echter niet bevrijd worden en de operatie mislukte. Kennedy lag op dat moment al zwaar onder vuur vanwege zijn beperkte bijdrage aan de binnenlandse politiek en had hard een buitenlandse bliksemafleider nodig. De CIA had plannen om een huurmoordenaar van de maffia in te huren om Fidel te vermoorden en een radiografisch bestuurbaar vliegtuig uit te lucht te schieten om hem te beschuldigen van de moord op onschuldige Amerikaanse studenten. Irak avant la lettre. Niet bijster origineel, want al aan het eind van de negentiende eeuw hadden Amerikanen hun positie in Havana overgenomen van de Spanjaarden door hun eigen schip op te blazen en de Spanjaarden de schuld te geven. Als je geen reden hebt voor een buitenlandse crisis, creëer je er een.

Zowel de maffia als de geënsceneerde vliegtuigexplosie was in een klap overbodig toen een Amerikaans spionagevliegtuig in 1962 Russische raketbases op Cuba ontdekte, wat leidde tot de Cubacrisis en een economische en politieke blokkade. De onderhandelingen vonden plaats tussen Rusland en Amerika, de consequenties waren voor Cuba. Alle openbare diensten, suiker- en olieraffinaderijen, die tot dat moment in handen van de Amerikanen waren, werden staatsbezit en zijn dat nog steeds. Niemand mag iets bezitten. Huizen worden toegewezen en tot je een huis krijgt woon je bij je familie, niet zelden in dezelfde kamer. Reizen mag alleen met goedkeuring en een fikse toeslag. Zowel de zorg als het onderwijs is nog steeds van een uitzonderlijk hoog niveau. Cubanen mogen studeren zo lang ze willen. Dorato, onze gids in Santiago, spreekt bijvoorbeeld vier talen vloeiend en heeft drie universitaire studies afgerond. Hij wilde graag legaal als reisleider werken. Hij kreeg te horen dat hij daarvoor niet de vereiste hooggeplaatste familieleden in het leger had.

We stappen uit op het plein van de revolutie. De reisleider zegt dat we alles mogen vragen. Ik wacht tot hij alleen is en vraag hem:
“Het valt me op dat wat u socialisme noemt, in Europa communisme wordt genoemd. Hebben wij een verkeerd beeld van Cuba? Geeft communisme een te negatieve associatie voor een nobel ideaal? Of zijn er geen verschillen, behalve dat socialisme met een monetair stelsel werkt en communisme zonder?”
De reisleider, die ik sindsdien Kameraad Bob noem, begint te schreeuwen. Het komt erop neer dat wij onwetend zijn en dat er niets communistisch is in Cuba, behalve de naam van de Communistische Partij, maar dat is nu eenmaal een paradepaardje van Fidel en daar mogen geen conclusies aan verbonden worden. Later probeer ik het goed te maken met de onschuldige vraag hoe het kan dat er zoveel Amerikaanse klassiekers in goede staat rondrijden. Kameraad Bob zegt, zeer geïrriteerd:
“Wat denk je nou? Wij kunnen alles importeren. Alles!”
Ik ren snel de bus in, waar een Schot me toefluistert:
“Volgens mij krijgen we nu een enkele reis concentratiekamp”.
Later realiseer ik met dat Kameraad Bob waarschijnlijk niets anders had kunnen zeggen. Hij is familie van iemand die hooggeplaatst is in het leger en dus dichtbij Fidel staat en de reisorganisatie van de excursie is ‘goedgekeurd’. Bob mag vragen beantwoorden, maar alleen in propaganda. Dit werk is alles wat hij heeft. Vroeger was hij architect. Nu is zijn rug kapot, worden er alleen nog hotels gebouwd en nadert hij de zeventig. Ik besluit het hem niet kwalijk te nemen, maar hem ook geen fooi te geven. Hij hoort ten slotte bij de gelukkigen, de connected people.

We komen aan bij een bazaar die gesloten blijkt te zijn en Bob zegt dat we een half uur vrij zijn, maar het best met hem mee kunnen naar een bepaald café. We gaan achterin de rij staan en ontsnappen zodra Bob de hoek om is. We lopen snel naar een rijtuig en vragen aan de jongen die bij de paarden staat of we een toer van 20 minuten kunnen krijgen. Het kan. Hij heet Richard en heeft twee verhalen. Het ene verhaal is voor als er mensen in de buurt zijn. Het echte verhaal bestaat uit de verboden antwoorden op de verboden vragen die we alleen stellen als we buiten het gehoor van wie dan ook rijden.
Richard vertelt dat de nieuwe vrijheden weliswaar een illusie zijn, maar dat de situatie veel beter is dan in het begin van de jaren negentig. Toerisme is pas toegestaan sinds 1994. Dat was ook het moment waarop de economische malaise het grootst was en het regime het strengst. In die tijd is een vriend van hem veroordeeld tot een jarenlange gevangenisstraf. Hij had twee dollar gekregen van een toerist.
Later die dag horen we van een Turkse reisleider dat Cuba in datzelfde jaar een enorme financiële impuls kreeg van een klein land. Vaticaanstad. Verwonderd zeg ik dat dat het enige positieve effect van religie is dat ik in lange tijd heb gehoord. Hij helpt me direct uit de droom:
“Het was een zakelijke deal. Er waren geen kerken en maar een klein gedeelte van de bevolking was katholiek. Tot dat moment was de enige toegestane godsdienst de revolutie. Het Vaticaan heeft simpelweg marktaandeel gekocht. Nu is zo’n zestig procent van de Cubanen katholiek.”












Die avond ontsnappen we opnieuw, terwijl het hele reisgezelschap een toeristische nachtclub bezoekt. We nemen een taxi naar het centrum van Havana en willen een niet-toeristisch muziekhuis bezoeken. De Casa Musica is gesloten en we beginnen te lopen.















Drie uur lang voelen, horen en zien we Havana. De stad zindert. We bevinden ons op een historisch breekpunt, waarop iedere Cubaan wacht tot beide Castro’s doodgaan. De zoon van Fidel, de grondwettelijke opvolger, wil niet en dat betekent een kans op een nieuwe revolutie voor burgerlijke vrijheden.
De verandering hangt in de lucht. De eerste fastfood keten heeft zijn intrede gedaan. De eerste kleine ondernemers hebben een eigen kraampje met toeristentroep. Bijna alles moeten ze inleveren bij de staat, maar ze werken voor zichzelf.

Ik realiseer me dat de tijdloze schoonheid van Cuba volledig te danken is aan haar dictatoriale en vervolgens socialistische geschiedenis. Wat zou Cuba zijn zonder de beperkingen die hebben geleid tot de ghetto’s, de bedelaars en de totale onwetendheid van de wereld voorbij Guantanamo? Wat als Cuba dezelfde ontwikkeling doormaakt als Rusland? McDonalds, nieuwe rijken, extreme verschillen tussen arm en rijk, een nieuwe maffia, toenemende corruptie. Zou ik Cuba nog willen bezoeken als ik zou kunnen ontwaken in het Hilton, snacken bij Burger King en op elke straathoek voor vijf euro een Gucci horloge aangeboden krijg? Ik denk het niet. Zou dat de vrijheid zijn waar ze tegenwoordig voor strijden? Ik hoop het niet. Ik weet nog steeds niet waar de Cubanen op hopen. Maar ik hoop dat ze het krijgen.

Ik kijk de barkeeper aan met een verontschuldigende glimlach.
“Buenos dias. Dos mojitos por favor.”